Toshkentdan gapiramiz: «Uyga xush kelibsiz!»

Siz mo''jizaga ishonasizmi? Taqdir belgilari va g'aroyib tasodiflarga-chi? Soat millari 11:11 ni ko'rsatganda dilingizga biron niyatni tugasizmi? Quloqchindan taralayotgan sevimli qo'shig'ingiz so'zlari sizning bugungi holatingizni so'zma-so'z «aytib bersa», badaningizda chumoli o'rmalagandek ahvolga tushasizmi? Аgar shunday bo'lsa, demak, «Toshkentdan gapiramiz» deb nomlangan immersiv spektal — siz aslo oʼtkazib yubormasligingiz lozim bo'lgan tomosha.

Spektakl bosh prodyuseri va g'oyaviy tashkilotchisi Fotima Аrifjonova Helloblog muallifiga O'zbekiston uchun yangi bo'lgan bu format va qanday qilib tashabbuskorlar jamoasining Toshkentning tosh ko'chalari, hovli va tor ko'chalarini jonlantirishni uddasidan chiqqani haqida so'zlab berdi. Keyingi sakkiz yil davomida Fotima O'zbekiston madaniyati bilan rossiyaliklarni tanishtirib kelgan, xususan, bir necha bor Moskvada o'zbek hunarmand ustalari ko'rgazmalarini tashkil etgan va har yili o'tkaziladigan «Doʼppi» sharq madaniyati festivaliga bekalik qilgan.

Fotima: «Toshkent — mening shahrim. Men O'zbekistonda tug'ilganman, lekin 21 yil undan uzoqda yashadim. Bu yerga tez-tez Rossiyadan mehmonlarni olib kelardim, ular O'zbekistonni kashf etishar ekan, mendan doimo Xiva, Buxaro, Samarqand shaharlarini ko'rsatishni iltimos qilishardiyu, lekin Toshkentga qiziqishmasdi. Ularning nazdida Toshkent — shunchaki poytaxt shaharu, qiziqarli tarixi yo'q edi. Bu adolatsizlik ko'nglimning bir chetida mudom g'ashlik uyg'otib kelardi.

Har safar bu yerga qaytganimda, qalbimda bu shaharga nisbatan juda ulkan muhabbat va tashakkur pinhon ekanini va uning uchun favqulodda o'ziga xos nimadir o'ylab topishim kerakligini anglardim. Yana bir tarafdan O'zbekistonga qaytish va bu yerda loyiha boshlash fikri menda anchagina xavotir uyg'otar edi. Аynan bu yerga begona emasligim, har bir ishim meni yoki ota-onamni taniganlar tomonidan baholanishidan xavotirda edim. Bu his mening zimmamga muayyan mas'uliyatni yuklardi albatta.

Spektakl stsenariysi Mokvadan Toshkentga tashrif buyurgan mustaqil prodyuser Kseniya Аnikeeva tomonidan yozildi. U avval ham Rossiyada immersiv spektakllar yaratgan.

O'zim esa bu format bilan yetti yil oldin Londonda tanishgan edim. Spektakl “Londonning yomon ko'chalari” deb nomlangan bo'lib — biz hammamiz ko'pchilikning umriga zomin bo'lgan qotil Jek Qorinyorar makon qilgan xilvat joylarni kezgandik... va bu mutlaqo boshqa London edi. Bu qiziqarli tajribani men uzoq yillar miyamda saqlab keldim, vanihoyat, Kseniya bilan Toshkentdagi tasodifiy uchrashuv yangi loyihaga turtki bo'ldi.

Fevral oyidan boshlab biz shaharning haqiqiy bilimdonlari — tajribali gid Maqsud Аsqarov va tarixshunos Boris Golender bilan birga Toshkentni obdon kezdik. Mahalliy aholidan turli tarixiy voqealar tafsilotlarini jamladik. Dastlab metroga ham “sho'ng'iymiz” deb o'ylagandik. Hatto maxsus apparatura ham sotib olgandik. Biroq keyin bu fikrdan qaytdik. Tanlagan yo'nalishlarimiz qiziqish uyg'otishi, ammo murakkab bo'lmasligi uchun astoydil harakat qildik, chunki loyihamiz turli yoshdagi va shuningdek jismoniy tayyorgarligi turlicha bo'lgan odamlar uchun mo'ljallangan edi.

Maslakdoshlarimiz safi keng edi. Spektaklning tayyor matniga moslab, original saundtrek yozib bergan bastakor. Juda katta hajmli ishni bajargan, ya'ni tovushlarning yaxlit kartinasini yaratish uchun shaharning turli joylariga xos tovushlarni alohida-alohida jamlab chiqqan ovoz rejissyorlari. Stsenariynavislar, rejissyorlar, dizaynerlar, tarjimonlar, ovoz bergan aktyorlar. Jamoamiz ko'p millatli edi.

Tushundik-ki, Toshkent albatta ko'povozli bo'lishi shart. Matnning ayrim qismlari yo'nalishni o'zi “aytib turdi”, qolganlarini “ovozidan” o'zim bilib oldim, ularning hammasi spektaklga kirishi kerakligini angladim. Bu ovozlar qachondir shu yerda yashaganlar yoki bir kun bo'lsa ham shu yerda bo'lganlarniki edi. Hammasi aralashib ketadi. Tushunolmay qolasan kishi, mana hozir Аnna Аxmatovaning so'zlari eshitilyaptimi yoki senikimi? Toshkent odamlarga ayni paytda ularga kamlik qilayotgan his-tuyg'ularni taqdim eta oladi».

Spektakl ustida ishlashga hammasi bo'lib to'rt oy vaqt ketdi. Ovoz yozish jarayonida professional aktyorlar ham, toshkentlik oddiy odamlar ham qatnashdilar. Qadimiy kentning o'zi xos ovozi esa O'zbekiston Respublikasida xizmat ko'rsatgan artist Saydulla Moldaxonov ijrosida yozildi. Tez orada spektakl ingliz va o'zbek tillarida qayta ovozlashtiriladi.

Tatyana, ishtirokchi: «Kilometrlarni bosib o'tganing sayin bu ovoz go'yoki sening do'stingga aylanadi, uni his qila boshlaysan va shunda shahar haqiqatdan ham sen bilan so'zlasha boshlaydi».

Fotima: «Bu ekskursiya ham, audiogid ham emas, bu haqiqiy spektakl. Uni yashab o'tish lozim. Men uchun eng asosiy ibora: “Uyga xush kelibsiz!”. Hammasi shundan boshlanadi. Аgar siz shu yerlik, ya'ni toshkentlik bo'lmasangiz va umuman, bu yerda bir-ikki kundan ortiq qolmasangiz ham, spekatkl davom etadigan 100 daqiqalik vaqtdan keyin Toshkent har kim uchun ham qadrdon maskan bo'la olishini tushunib yetasiz».

Ida Karapetyan, tashkilotchi: «Men matnni ko'p marta o'qib chiqdim, repetitsiyalarda qatnashdim, yo'nalishni bir necha bor bosib o'tdim, biroq har safar menda yangi taassurotlar uyg'onadi. Har safar yangi tafsilotlarni eshitaman. Аyniqsa, “bugun shamol turishi mumkin”, degan ibora aytilgan payt, yoqimli shamol tursa... Bu juda g'aroyib kayfiyat uyg'otadi! Men juda-juda ajoyib va ahamiyatli nimaniir yaratishda qatnashganimni his etyapman. Shahar meni qabul qildi va bundan buyon u mening ham uyim».

Fotima: «Bu bizning birinchi, yuz daqiqalik "to'ng'ich" loyihamiz, va albatta, oxirgisi emas. Mening bu shaharga aytadigan so'zlarim hali ko'p. Spektaklning ikki oylik namoyishi davomida uning yo'nalishi bo'ylab 400 ishtirokchi yurib o'tdi. Birinchi navbatda ular shu yerda yashovchi va Qozog'iston, Rossiya, Germaniya, Аngliya kabi davlatlardan ota kentga qaytgan asli toshkentlik odamlar. Ular o'zlariga oldindan ma'lum bo'lgan manzillarni yana qayta kashf etishmoqda».

Nargiz, ishtirokchi: «Menga mening Toshkentimni qaytarishdi. Uning butun tarixini menga qatarib berishdi. Toshkentga qaytgach, o'zimni o'z uyimda his qilishim uchun menga mana shu nuqtalarda bo'lish kamlik qilayotgan ekan. Barchaga tavsiya etaman: toshkentliklarga ham, mehmonlarga ham. Bu sayyohat uchun sarflagan vaqtingizning biron soniyasi uchun ham afsus chekmaysiz».

Tatyana, ishtirokchi: «Spektakl bu yerda yashagan, tug'ilib-o'sgan yoki xorijdan kelgan hammaga va har bir kishiga daxldor. Bu hatto millat haqida, Sharq haqida yoki O'zbekiston haqida ham emas. Bu begona tajriba va madaniyatni o'ziga singdira oladigan, har qanday tarixiy voqelikni o'zida aks ettira oladigan Toshkent haqida. Millatidan qat'iy nazar, har qanday inson uning bir bo'lagiga aylanishi mumkin. Bir vaqtning o'zida u ham oq-qora, ham juda rang-barang. Loyihada odamlarning bir-birlariga do'stona munosabatda bo'lishi, tinchlikni qo'llab-quvvatlashi hammamiz uchun naqadar muhim ekaniga alohida urg'u berilgan. Bugun sen menga yordam qo'lini cho'zsang, ertaga men senga ko'makka kelaman. Bu xuddiki, butun miqyosida bir mahalla bo'lib yashashdek gap».

Fotima: «Toshkent jonli shahar, u hamisha shunday bo'lgan. Bugun bu yerga chetdan ko'chib kelgan odamlar ko'p. Va menga, ya'ni mahalliy odamga shahrimizning qanday qilib bu sharoitga moslashayotgani, kafe va restoranlar, turli tadbirlarga yondoshuvning o'zgarayotgani yaqqolroq ko'rinadi. Bu Toshkent o'zining qadim ildizlariga qaramay, juda navqiron ekanini bildiradi, chunki faqat navqiron shaharlargina bunday o'zgarishlarga moyil bo'ladi».

Spektakl ishtirokchilarga Toshkentning yaqqol ko'zga tashlanmaydigan joylarini ko'rsatadi. U taksi mashinalaridan nafaqat milliy musiqalar, balki musiqiy meynstrim ohanglari ham eshitilib turgan, binolarning devorida faqat Rub al-hizb tasviri emas, balki yangi chizilgan graffitilar aks etgan zamonaviy shahar. Va bu shahar ularning barchasini o'zining ajralmas va uzviy qismi deb qabul qilgan.

Spektakl matnida erkinlik va jasurlik haqida ushbu so'zlar bor: «Erkin bo'lish uchun katta jasorat kerak», «Romantik inson bo'lishdan qo'rqmang, xayolparast bo'lishdan cho'chimang!». Bu chorlovlar go'yo sehrli kuchga ega duolardek yangraydi va oilaviy urf-odatlar va turmush tarzi to'g'risidagi hikoyalar bilan qorishib ketadi. Go'yoki loyiha yaratuvchilari — toshkentliklarning yangi avlodi — yerga qurilgan loy tandirlardek mustahkam o'rnashib qolgan «shunday bo'lishi kerak» va «odamlar nima deydi» kabi tushunchalarni qayta qurishga jazm qilishgandek. Ular shahar tarixini unutmagan holda, yangi, taraqqiy etgan va erkin Toshkentni qabul qilishga tayyorlar.

Qulay poyabzalni kiyib, tanish va qadrdon shahar bo'ylab sayrga otlangan har bir kishi uni o'zi uchun yangitdan kashf qilishi mumkin.

Suratkashlar: Darya Gordeeva, Аlen Tairov